Kast

Een zeldzame vierdeurs kast met zes beelden

(On)deugden in beeld
Verhaal van een 17e eeuwse beeldenkast

Misschien stond deze kast in de ‘Voorsael’ op de chique Herengracht? En mogelijk was het een huwelijksgeschenk voor een regentendochter. Zeker heeft de opdrachtgever goed nagedacht over de boodschap van deze beeldenkast. Want dit meubel vertelt zijn eigen verhaal.

Beeldenkasten zijn de meest karakteristieke Nederlandse meubelen uit de eerste helft van de zeventiende eeuw. Dit rijk versierde type kast was een kostbaar meubel. Het werd ter gelegenheid van een huwelijk voor een nieuw huishouden besteld of geschonken aan een pas getrouwd stel. Dit pronkmeubel bood bergplaats voor waardevolle zaken, zoals het toen kostbare linnengoed. Een beeldenkast was vaak het meest monumentale en rijkste meubel in huis en bevestigde de welvaart van de bezitter. Een kapitaalkrachtige familie bestelde doorgaans een kast met drie kariatiden. Alleen de allerrijkste families konden zich een kast met zes beelden veroorloven. Uit oude boedelinventarissen blijkt dat de kast meestal in de ‘voorsael’ stond, de kamer direct achter de voordeur. Zo kon een bezoeker direct de gegoedheid van de bewoners zien.

Datering en herkomst
De kast is in volledig van eikenhout vervaardigd. Vanaf de middeleeuwen was dit in Noord-Europa de houtsoort bij uitstek voor fraai meubilair. De kast was een noviteit in het interieur in de vroeg zeventiende eeuw. Tot die tijd kende men in Holland alleen de kist en de veel lagere buffetkast. Vanaf ongeveer 1600 raken hoge kasten met deuren in de mode.

Weinig meubelen uit de vroeg zeventiende eeuw kunnen nauwkeurig gedateerd worden. Beeldenkasten zijn al in het eerste kwart van de zeventiende eeuw vervaardigd. Deze fraai geproportioneerde, rijk gesneden kast heeft een evenwichtige opbouw, die een rijpe stijl verraadt. De kwabmotieven en fruitfestoenen in de kap van de kast en de vlot gesneden kariatiden doen ook vermoeden dat de kast tussen 1640 en 1650 is gemaakt. Mogelijk ontstond deze kast in Amsterdam dat de grootste concentratie kastenmakers had met de (bij grote concurrentie behorende) hoge kwaliteit van hout en snijwerk. De zilversmid Lutma maakte in deze periode daar furore met kwabornamentiek op zilveren voorwerpen. Die kwabornamentiek zien we ook terug op deze kast.

De vlotgesneden kariatiden geven een wezenlijk andere uitstraling aan de kast dan de wat stijve figuren op de 1622 gedateerde beeldenkast in het Metropolitan Museum of Art in New York. Al met al is het daarom waarschijnlijk dat deze kast laat in het tweede kwart van de zeventiende eeuw is vervaardigd.

De beelden op de kast zijn waarschijnlijk niet door de kastenmaker vervaardigd. Gildebepalingen lieten het niet toe dat een kast- of kistenmaker dergelijk complex snijwerk in zijn eigen atelier uitvoerde. Er zijn uit de zeventiende eeuw contracten bekend waarin zulke opdrachten worden uitbesteed aan een beeldsnijder.

Kast met een boodschap
Beeldenkasten zijn schitterend uitgevoerde meubelen die een grote rijkdom uitstralen. In de rijke versiering zit, geheel naar de gewoonte van die tijd, een moraliserende boodschap. De beelden kunnen geïdentificeerd worden als Griekse goden en verbeeldingen van enkele hoofdzonden. Ze hebben dus een allegorische boodschap gericht op het huisgezin.

Op de onderste rij staan van links naar rechts eerst Diana, herkenbaar aan het halve maantje op haar hoofd en de pijlkoker aan haar zijde, de godin van de jacht en de kuisheid. Daarnaast staat een man met een lier en een lauwerkrans op zijn hoofd. Dit is Apollo als god van de muziek en daarmee van de harmonie. Geheel rechts staat een vrouw met een kind aan haar zijde. Naast de twee eerder genoemde goden kan dat alleen Venus met een amor zijn als godin van de liefde. De bovenste rij is als waarschuwing bedoeld. Links staat een knappe vrouw met een (helaas afgebroken) attribuut. De knop in haar hand is te herkennen als de greep van een handspiegel. Zij verbeeldt de ijdelheid. Daarnaast staat een forse vrouw met een fazantpan in haar hand, een verbeelding van de gulzigheid. Geheel rechts staat een oude magere vrouw met geldbuidels in haar hand. Zij staat voor de gierigheid.

De Griekse goden verwijzen dus naar een harmonieus gezinsleven in liefde en trouw. De drie hoofdzonden waarschuwen tegen overmaat, ijdelheid en hebzucht. Het zijn wensen en waarschuwingen in ’s mensens leven die ook nu na bijna vierhonderd jaar nog niets aan geldigheid hebben verloren.

Tot slot de paneeltjes op de deuren. Deze zijn versierd met zeewezens omlijst door een kwabmotief, net als op tegels uit deze periode. Hier is geen moraliserend thema aan verbonden, maar het is wel goed mogelijk dat de opdrachtgever een band met de zee had. Misschien was hij koopman en handelde hij in goederen uit Indië of de Oostzee.

De kast in het kort
Een zeldzame vierdeurs kast met zes beelden
Eikenhout
Noord-Nederland, Provincie Holland, tweede kwart 17de eeuw.
Maten: 192,5 cm hoog, 155 cm breed (fries), 134 cm (kast) en 64 cm diep

Literatuur
Reinier Baarsen, Wonen in de Gouden Eeuw 17de eeuwse Nederlandse meubelen, Rijksmuseum Amsterdam 2007.
Dawn of the Golden Age Northern Netherlandish Art 1580-1620, tent. cat. Amsterdam Rijksmuseum, 1993-94, in het bijzonder cat.nr. 73, pp. 415,416.  

Met dank aan
Marius van Dam (beschrijving kast)
Rob Melchior (fotografie)

Bruil & Brandsma Antiquairs
Prinsengracht 1001
1017 KN Amsterdam
+31(0)20 320 16 87
+31(0)6 511 87 930
info@bruilenbrandsmaantiquairs.com
www.bruilenbrandsmaantiquairs.com

« All masterpieces