EN NL

Necrologie Anny Wafelman-Morpurgo 1931-2019

Traditie en bezieling

Zo stond zij, staande op de schouders van haar voorgeslacht, in het vak.

Met haar overlijden zal tevens een einde komen aan het voortbestaan van een van de meest vooraanstaande firma's die haar oorsprong vond in de tweede helft van de negentiende eeuw.


In 1869  begon Joseph Mozes Morpurgo met een handel in oude zilveren voorwerpen bescheiden in de Jodenbreestraat. Zijn naam wordt tevens in verband gebracht met zilver vervaardigd aan het einde van de negentiende eeuw in historische stijl, wat thans wel bekend staat als 'Historismus'.

Zijn zoon Louis Morpurgo (1875-1942) kwam in de zaak en breidde het assortiment uit met onder andere, schilderijen van oude meesters, meubelen en vooral ceramiek. Vervolgens kwam zijn zoon, Lion Morpurgo (1900-1957) eveneens in de zaak.

Samen zouden zij de firma tijdens het interbellum tot grote bloei brengen.

Lion, bekend om zijn  fabelachtig geheugen en veel humor, beschikte over een enorme werklust en studiezin.

Reeds voor de oorlog beschikte de firma over een prachtige bibliotheek op gebied van kunstnijverheid en schilderkunst. Ook werd de basis gelegd voor een foto-documentatie archief dat als zeer bijzonder kan worden beschouwd,vooral gespecialiseerd op het gebied van de toegepaste kunst, en in Nederland geen equivalent kent.

Reeds als 15-jarige jongen kocht Lion goederen in. Aanvankelijk was Noord Holland het jachtterrein, maar als snel werd Nederland als  'te klein' beschouwd en werd er gereisd met name naar België, Frankrijk en Engeland.


Naast schitterend antiek, overwegend Nederlands zilver, legde Lion zich in het bijzonder toe op de handel in ceramiek, een eigenschap  die zo veel Joodse antiquairs kenmerkt.

In 1929 trouwde hij met Rebecca Natkiel, (1907-1993) afkomstig uit een diamantairsgeslacht en uit dit huwelijk zou hun enige dochter Anny geboren worden.


Al vroeg trok Anny op met haar vader;  zij had overduidelijk affiniteit met het vak. Die interesse van zijn dochter was een grote stimulans. Anny volgde hem tijdens zijn vele reizen in binnen- en buitenland.  Zij bleek een goed oog te hebben.

Zo jong als zij was, wees zij haar vader tijdens een reis in Londen op een cylindrische bierpul met een zilveren deksel. Dit vond Anny in een nogal onbeduidende antiekzaak.  Onmiddellijk werd tot aankoop overgegaan.

Het bleek Böttger Steinzeug te zijn. Dit stuk werd in 1957 verkocht aan het Rijksmuseum en is een prachtige aanvulling op de fenomenale collectie Meissen porselein bijeengebracht door Dr. Fritz Mannheimer. 1.


De Firma Morpurgo was een van de mede-ondertekenaars en oprichters van de Vereniging van Handelaren in Oude Kunst in Nederland, in 1911 opgericht. De Morpurgo's zagen het voordeel in van het hebben van een belangenvereniging om zo de handel op internationaal niveau te versterken en uit te breiden.


De Tentoonstelling van 1929 georganiseerd door deze Vereniging tezamen met de directie van het Rijksmuseum was een mijlpaal in de geschiedenis van de Nederlandse Kunst- en Antiekhandel en de Firma J.M. Morpurgo liet zich niet onbetuigd door een prachtige inzending waaraan je de kwaliteit en de variëteit van dit bedrijf goed kunt aflezen.


Vooruitziende blik.


Tijdens de 25-jarige jubileumtentoonstelling van de Vereniging, in 1936 georganiseerd,  liet de Firma Morpurgo het afweten. De contouren van de nacht van het derde rijk begonnen zich meer en meer af te tekenen. Lion en zijn vader Louis waren er zeker van dat zij beter de publiciteit, die een inzending van objecten van het niveau waarin zijn handelden met zich mee zou brengen, konden mijden.

Achter de schermen werd gezocht naar mogelijkheden om een deel van de kostbare handelsvoorraad elders onder te brengen.


Anny en haar ouders zouden via het kamp Westerbork in Theresiënstadt terecht komen, maar hebben het gelukkig overleefd. De zaak werd geariseerd en een groot deel van het handelsbestand werd geveild.

Via een gewonnen proces tegen deze illegale veiling volgde enkele jaren na de oorlog een gedeeltelijke restitutie.


Ere wie Ere toekomt.


In 1990 herinnert Anny zich, bijzonder dankbaar, dat twee adellijke families die kastelen in Overijssel bewoonden, goederen van de firma hebben laten onderduiken; dat was zeker niet zonder gevaar. Hier viel het noodlot niet te ontwijken. Aangezien op een kwade dag een V2 bom Kasteel Windesheim met zijn prachtige boedel totaal verwoestte. Daarbij ging het grootste deel van het antieke schilderijenbestand verloren.

In het geval van Kasteel Rechteren liep alles goed af. De graaf heeft Morpurgo een grote dienst bewezen door een loze muur te laten inbouwen. Achter deze muur heeft een kostbaar Frans ameublement de tweede Wereldoorlog uitgezeten, bij monde van Anny Wafelman-Morpurgo. 2.


De onvolprezen firma Rogers, fine art shippers and movers gevestigd te Londen, overhandigde de sleutel van het compartiment waarin de firma Morpurgo een deel van haar kunstschatten in veiligheid had weten te brengen. Toen Londen in oorlogstijd, meer en meer te maken kreeg met bombardementen, wist Rogers de goederen in 'the country'  buiten het vuur te houden. Met een deel van deze geredde voorraad kon de Firma haar kracht tonen tijdens de eerste Oude Kunst- en Antiekbeurs in Delft in 1949, waarvan goede foto's beschikbaar zijn gesteld.

De beursorganisatie vond het in dat eerste jaar zulk een hachelijk avontuur, dat men een 'regenverzekering'  heeft weten af te sluiten.  Dit om de deelnemers voor een fiasco te behoeden.  De beurs viel in de periode van 24 juni tot en met 17 juli 1949. De beurs werd van meet af aan een succes. Meteen in dat jaar verwierf het Stedelijk Museum het Prinsenhof, de spectaculaire nautilusbokaal, in Delft in 1592 vervaardigd door Nicolaes de Grebber. Dit is een van de hoogtepunten van de Nederlandse renaissance zilversmeedkunst. 3 Daarmee was de toon gezet. In de jaren daarna zouden vele musea in het binnen- en buitenland acquisities doen bij de Firma.

Zo verwierf het Rijksmuseum te Amsterdam in 2012 nog een schotel van Canton emaille van een bijzonder formaat. 4.


De Firma zou vanaf 1949 ononderbroken deelnemen aan de jaarlijkse Oude Kunst- en Antiekbeurs van Delft. Dit werd gezien als het jaarlijkse hoogtepunt van die dagen. In 1956 is Lion Morpurgo voorzitter van de Oude Kunst- en Antiekbeurs van Delft. 5.

Het was dan ook een grote slag dat enkele weken na de beurs van 1957 op de dag voor Rosj Hasjana (Joods Nieuwjaar), Lion Morpurgo op zes en vijftig jarige leeftijd  aan een hartstilstand plotseling overleed. De oorlogsjaren hadden hun tol geëist en zeker ook het tomeloze harde werken.

Indrukwekkend is te vernemen wat deze Amsterdamse antiquair betekend heeft voor zijn gezin, het vak en zeker ook voor de Portugese Synagoge, die hij zelf wel, 'zijn hobby' noemde, en waarvan hij parnas was.


Professor H.E. Van Gelder, plaatst een opstel in de catalogus van de 8e Oude Kunst- en Antiekbeurs van Delft, waarvan Lion Morpurgo in datzelfde jaar de voorzitter is, waarin hij schrijft: Het ervaren geslacht der antiquairs was vaak meer gehecht aan de oude traditie 'en nog steeds huist een der grootste vertegenwoordigers van het vak in een kleine Rokin-winkel, met een propvolle opkamer.'  6.

Ongetwijfeld doelde hij op het adres Rokin 108! waar de firma tot 2000 zou zijn om vervolgens haar activiteiten in een gesloten huis op Herengracht 119 voort te zetten.  


De dames Morpurgo, beschouwden het als hun taak de herinnering aan hun man en vader levend te houden en zagen in hem het grote voorbeeld in de wereld van antiek en als bijzonder geestige en charmante begeleider van hun leven. Anny trad in 1957 in het huwelijk met Henk Wafelman.


Vrouwen in antiek.


Collega's roken een mooie boedel en dan zijn ze niet te stuiten. De dames moesten vechten om te overleven in een mannenbolwerk. De concurrentie dacht waarschijnlijk: bij Morpurgo zitten domme vrouwtjes, daar wandelen we stuk voor stuk, desnoods met z'n allen overheen. En op zo'n moment moet je zowel jezelf als de kunstobjecten regelrecht verdedigen, want anders ga je onderuit.

Dit laatste is  echter niemand gelukt, gelukkig zijn er ook andere goed gezinde collega's geweest die goede raad en advies verschaften. Aldus een interview met mevrouw R. Morpurgo-Natkiel.


Mr. J. Frederiks, een van de top-verzamelaars in Europa, was een super generalist. Zijn enorme verzameling bevatte vrijwel alle materialen die in Europa sinds de late Middeleeuwen tot aan het einde van de achttiende eeuw tot kunst en kunstnijverheid zijn verwerkt. Tevens was de heer Frederiks de auteur van het standaardwerk op het gebied van Nederlands zilver. Vrijwel tot aan zijn dood in 1969 bracht de heer Frederiks elke woensdag een bezoek om de stand van zaken in de firma met ons te behandelen. Inkoop, verkoop de prijs van verkoop: alle aspecten passeerden de revue Deze hulp is een unieke steun voor ons geweest, bij monde van Anny Wafelman-Morpurgo.

In 1969 bestond de firma honderd jaar, en als blijvende herinnering aan dit feit, werd een hedendaagse kunstenaar, Pol Dom (1885-1978) verzocht een herinneringsmedaille te vervaardigen.

Recto: De beeltenis van de oprichter van de firma Joseph M. Morpurgo, 1849-1926

verso: de beeltenis van Lion Morpurgo, omgeven door de tekst:

Lion Morpurgo 1900-1957, die hoedt het oude goed.!


Anny, met de haar kenmerkende allure, was de drijvende kracht in de zaak terwijl haar moeder, mevrouw B. Morpurgo-Natkiel vooral de administratieve taken op zich nam.

Tijdens de vele internationale reizen werden aankopen gedaan.

Altijd was er wel een aanvulling op het gebied van zilver, Delfts aardewerk, of Chinees porselein.

De firma J.M. Morpurgo nam jaarlijks deel aan een antiekbeurs: Delft tot het einde, en vanaf eind jaren ’80 t/m 2008 de PAN te Amsterdam. Door haar gedegen kennis op vele terreinen van de kunstnijverheid had Anny door de jaren heen en op de genoemde beurzen zitting in diverse keuringscommissies.


Anny had een speciale voorliefde voor Chinees porselein, maar ook voor jade, voorwerpen van speksteen en andere gesteenten. Speciaal op dat gebied kon de firma rekenen op de belangstelling van het internationale, veelal Aziatische koperspubliek. Evenals op andere terreinen, gaf het gevoel voor artisticiteit, kwaliteit én vooral ook de conditie van het voorwerp, de doorslag.

Dit is beloond door de CINOA, door in 1983 haar inzending – gesneden turkoois “Bruiloft van Poseidon en Thetis” - voor de 7e Internationale Tentoonstelling te Virginia (VS) te kiezen voor het stofomslag van de catalogus.


Kwaliteit wint altijd..


In 1976 werd Anny Wafelman-Morpurgo de eerste vrouwelijke voorzitter van de 28e Oude Kunst en Antiekbeurs te Delft. Zij zette zich in, om jong koperspubliek te trekken,  door de deelnemers aan die beurs een selectie kwalitatief goede voorwerpen aan te bieden voor een bedrag tot maximaal  Fl. 1000,--  7.  Vervolgens vervulde zij meerdere jaren het penningmeesterschap van de Vereniging.

In 1986 werd mevrouw R. Morpurgo-Natkiel, ere-lid van de VHOK, samen met de heren

R.G. De Boer, J. Schulman en S. Nijstad.


Anny kon ook uitvaren. Bijvoorbeeld als er onvakkundig werd omgesprongen met het antiek tijdens het opbouwen van de antiekbeurs. Ook was zij zeer gevoelig voor onrecht, met name aangedaan aan kinderen, dieren, kortom aan die- en datgene dat in de verdrukking dreigde te raken.


Hoedt het oude goed


De laatste anderhalf jaar woonde Anny in een mooi appartement in “De Uylenburgh”. Natuurlijk was ook daar antiek; een selectie van kleine voorwerpen uit de volle breedte van deze generaliste. Elka Schrijver, een andere ‘vrouw uit het vak’ zou deze voorwerpen ‘bibelots’ hebben genoemd; een goede benaming, die vooral in de vocabulaire van de kunsthistorici uit de jaren direct na de oorlog voorkomt. Van deze voorwerpen beschrijven de albasten Mariagroep uit Utrecht (bijzonder en historisch), de eind 17e eeuwse zilveren strooier (stijl-zuiver) en de Chinese jade volle maan (artistieke vrijheid) haar voorkeuren het beste.


Hoewel haar kinderen het vak niet ingegaan zijn, heeft Anny haar liefde voor en in enige mate haar kennis van antiek wel degelijk doorgegeven. Dat was een heerlijke bron van gespreksstof tot op haar laatste dag.


Wij zullen deze markante persoon, klein van postuur, maar met een aangeboren gevoel voor stijl, missen. Laat haar nagedachtenis velen tot inspiratie zijn.